Redakcija
Ratko Mladić je mrtav. Presuđeni ratni zločinac sahranjen je u Srbiji. Ali političke posljedice njegove sahrane ne ostaju samo u Srbiji.
I upravo tu, trideset godina nakon Dejtona, dolazimo do jednog od najbolnijih pitanja bosanskohercegovačke državnosti:
Koliku je cijenu Bosna i Hercegovina platila za mir potpisan 1995. godine – i plaća li je još uvijek?
Dejton je zaustavio rat. To je činjenica koju niko ozbiljan ne može zanemariti. Ali je istovremeno ustavno priznao Republiku Srpsku kao jedan od dva entiteta Bosne i Hercegovine. Opći okvirni sporazum izričito govori o Federaciji BiH i Republici Srpskoj kao dvama entitetima, dok je Aneks 4 postao Ustav Bosne i Hercegovine. Sporazum je u ime Republike BiH prihvatio predsjednik Alija Izetbegović, zajedno s drugim potpisnicima međunarodnog mirovnog sporazuma.
Zato je historijski neprecizno reći da je Izetbegović sam „stvorio Republiku Srpsku“. Nije. RS je nastala tokom rata, a Dejton je bio međunarodno posredovani kompromis kojim je rat okončan. Ali jeste legitimno postaviti mnogo teže pitanje:
šta je Bosna i Hercegovina dobila, a šta dugoročno izgubila prihvatanjem takve ustavne konstrukcije?
MIR JE DOBIJEN, ALI JE BLOKADA UGRAĐENA U SISTEM
Dejton nije samo povukao entitetsku liniju.
Entitetsku strukturu ugradio je duboko u institucije države.
Od 42 zastupnika Predstavničkog doma Parlamentarne skupštine BiH, jedna trećina bira se iz RS. U Domu naroda svih pet srpskih delegata dolazi iz RS. U odlučivanju postoji i zahtjev da se nastoji osigurati najmanje trećina glasova članova s teritorije svakog entiteta.
To je trebalo biti osiguranje ravnoteže nakon krvavog rata.
Ali tri decenije kasnije pokazalo se da se dio tih mehanizama može koristiti i kao politička kočnica države.
To više nije samo bosanskohercegovačka politička optužba. Evropska komisija u izvještaju za 2025. eksplicitno govori o „stalnoj zloupotrebi entitetskih veta u političke svrhe“, koja proizvodi neaktivnost i kašnjenja izvršne i zakonodavne vlasti. Komisija istovremeno upozorava na napade vlasti RS na ustavni i pravni poredak BiH.
Još 2022. EU je zabilježila da su stranke iz RS blokirale državne zakonodavne i izvršne institucije, što je dovelo do gotovo potpunog zastoja reformi.
Dakle, problem nije teorijski.
Već se dogodio.
A ONDA JE DOŠAO MRTVI RATKO MLADIĆ
Mladić je umro služeći doživotnu kaznu za genocid, ratne zločine i zločine protiv čovječnosti.
Sahranjen je 7. septembra 2026. u Beogradu uz ogromno prisustvo građana, vojne počasti i prisustvo srbijanskih državnih zvaničnika. Reuters navodi da su sahrani prisustvovali ministar odbrane Bratislav Gašić i ministar pravde Nenad Vujić, dok je evropska komesarka Marta Kos prethodno odgodila posjetu Srbiji zbog glorifikacije Mladića.
Dan kasnije reagovala je i predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen.
Snimke sahrane nazvala je „šokantnim“, ocijenila prisustvo visokih srbijanskih zvaničnika duboko žalosnim i upozorila da takav odnos prema prošlosti proturječi vrijednostima na kojima počiva evropski put Srbije.
Na prvi pogled – problem Srbije.
Ali je li zaista samo Srbije?
KADA BRISEL PRITISNE BEOGRAD, MOŽE LI BANJA LUKA PRITISNUTI SARAJEVO?
Tu dolazimo do suštine dejtonskog paradoksa.
EU formalno može zaustaviti Srbiju na njenom evropskom putu, a BiH nastaviti ocjenjivati prema vlastitim rezultatima.
Ali šta ako političke strukture u RS odluče blokirati evropske zakone Bosne i Hercegovine?
Onda problem Srbije postaje problem Bosne i Hercegovine.
Ne zato što EU formalno kaže da „Srbija i BiH moraju zajedno u EU“ – takvo pravilo ne postoji.
Nego zato što dejtonska unutrašnja konstrukcija omogućava političkim predstavnicima iz RS da veoma snažno utiču na sposobnost države BiH da donosi odluke.
Evropska komisija upravo zbog toga upozorava da BiH mora osigurati funkcionalnost svojih institucija kako bi mogla preuzeti obaveze članstva u EU. Komisija čak naglašava da decentralizirana država može biti članica EU – ali njene institucije moraju biti sposobne donositi i provoditi evropske odluke.
To je ključ cijele priče.
DEJTON JE ZAUSTAVIO RAT, ALI NIJE PREKINUO POLITIČKU VEZU BEOGRADA I BANJE LUKE
Ta veza danas je i institucionalizirana kroz političke projekte poput „Svesrpskog sabora“.
Evropski parlament je u svojoj rezoluciji posebno zabilježio da su vlasti RS učestvovale na Svesrpskom saboru održanom u Beogradu 8. juna 2024. pod sloganom „Jedan narod, jedan sabor“, istovremeno upozoravajući na napade vlasti RS na državne institucije BiH.
I upravo tu se zatvara krug.
- godine prihvaćena je Republika Srpska kao ustavni entitet Bosne i Hercegovine.
Trideset godina poslije taj entitet ima dovoljno snažne ustavne mehanizme da politika njegovih predstavnika može ozbiljno usporiti državu.
Istovremeno političko rukovodstvo RS održava veoma bliske političke veze s Beogradom.
Zbog toga sukob Srbije s Evropskom unijom može postati i bosanskohercegovački problem ako se prelije kroz političko djelovanje predstavnika iz RS.
To nije dokaz da Beograd automatski naređuje svaku blokadu iz Banje Luke. Takvu tvrdnju bez dokaza ne treba iznositi.
Ali mehanizam kojim jedna takva politika može blokirati BiH – postoji.
I Evropska komisija potvrđuje da je već korišten.
I MRTAV MLADIĆ TAKO POSTAJE TERET BOSNI I HERCEGOVINI
U tome je možda najveća ironija Dejtona.
Ratko Mladić je ratovao protiv Republike Bosne i Hercegovine.
Međunarodni sud osudio ga je za genocid i druge najteže međunarodne zločine.
Umro je.
Sahranila ga je Srbija.
Evropska unija zbog načina njegove glorifikacije sada upozorava Srbiju da ugrožava vlastiti evropski put.
A Bosna i Hercegovina ponovo mora gledati prema Banjoj Luci i pitati se:
hoće li posljedice sukoba Beograda i Brisela završiti i na njenom evropskom putu?
Zbog toga se Dejton nakon trideset godina ne može posmatrati samo kroz rečenicu „donio nam je mir“.
Jeste.
I to je njegova historijska vrijednost.
Ali Dejton je Bosni i Hercegovini ostavio i državni sistem u kojem se vanjskopolitički interesi Srbije mogu lakše prelijevati u unutrašnju politiku BiH nego što bi to bilo moguće u funkcionalnijoj državi.
Zato pitanje više nije samo šta je Alija Izetbegović morao potpisati 1995. da bi zaustavio rat.
Pitanje za 2026. godinu glasi: koliko dugo građani Bosne i Hercegovine moraju živjeti s političkom cijenom tog potpisa?
Jer ako se zbog glorifikacije mrtvog Ratka Mladića zaoštri odnos Srbije i Evropske unije, a taj sukob sutra kroz političke blokade RS uspori evropski put Bosne i Hercegovine, dobit ćemo apsurd dostojan dejtonske Bosne:
